Eskiden savaşların da kendine göre gerekçeleri ve dolayısıyla ‘incelikleri’ vardı.
Diplomasi devreye sokulur, görüşmeler yapılır ve en azından anlaşamadık denilerek ülkeler savaşa girerdi.
Şimdi öyle mi?
Pek çok ülkeyi aklına her estiğinde tehdit edip, “Seni yok ederim, topraklarını alırım, bütün altyapı tesislerini uçururum!” diyen bir ‘eşkıya devlet’ tipi var (Siz buna, emperyalizm de diyebilirsiniz.).
Tehdit edilenleri hatırlayın: Kanada, Küba, Venezüella, İran, Avrupa’nın bir bölümü, Filistin, Lübnan, Ukrayna…
Liste uzayıp gidiyor…
Ne kötü, değil mi!
Üstüne de biz, savaşın bu soğuk yüzünü ve seyrini çoğu kere uzun ‘analiz’ yazılarından okuyoruz.
Hangi silah daha etkili, kim kimi daha çok vurdu, bugün kaç kişi öldü, diye.
Oysa savaşların bir de edebiyata yansıyan yüzü var ki koca bir umman…
***
İşte, bu ummandan bir parça; edebiyatın son yıllardaki en çalışkan kalemi Hülya Soyşekerci’nin, Gavin Veston’un Harmattan1 romanını tanıttığı Çöl Fırtınasında Savrulan Hayatlar2 başlıklı yazısıyla çıktı karşıma.
Harmattan; Sahra Çölü’nde, Nijer’in bir köyündeki küçük bir kızın yaşadıklarının öyküsü.
Afrika’da bir kızın neler yaşadığı, o coğrafyanın insanın önüne koyduğu zorluklar iyi bir dil ve estetik anlayışla ortaya konulmuş romanda.
Soyşekerci, usta kalemiyle bu kitabı anlatıyor. Hem romanı hem de Soyşekerci’nin büyük emek isteyen yazılarını okumanızı öneririm.
Denir ya, iyi edebiyat size yeni kapılar açar; işte, o hesap! Hülya Soyşekerci’nin anlamlı yazısı bana son günlerde okuduğum Kutsal Topraklarda Hava Satan Adam3 kitabı üzerine birkaç şey söyleme fırsatı yarattı.
***
Kitapta on bir öykü var ve hepsi de Orta Doğu coğrafyasında; Hayfa, Yafa ve Gazze’de geçiyor.
Yazarı, Yahudi kökenli Omer Friedlander.
Çeviri ise Nuray Önoğlu’na ait.
Soyşekerci, Çöl Fırtınasında Savrulan Hayatlar başlıklı yazısının daha başında, “Bazan kurgular yerine gerçek hayat hikâyeleri hayatımıza yön verir.” diyordu.
Benim tanıtacağım kitapta da böyle, gerçeğin kurguyla iç içe geçmiş hâli yan yana.
Hatta kurgudan öte, yaşananların hikâye edilmesi sanki daha önde.
Nasıl olmasın ki öykülerin geçtiği coğrafya Filistin-İsrail savaşlarının nerdeyse gün 24 saat sürdüğü acılı coğrafya.
Yafa, Hayfa, Gazze…
Okununca hemen hepsinde savaşın aynı mahalleyi paylaşan insanları nasıl karşı karşıya getirip bir gecede düşman kıldığını görüyorsunuz.
Kitaptaki ilk öykülerden Yafa Portakalları böyle. Henüz Altı Gün, Yom Kippur savaşlarının yaşanmadığı barış yıllarında öykünün kahramanı Halil ile Yahudi arkadaşı birlikte Yafa’daki Halil’in ailesine ait portakal bahçesinde çalışır, portakalları ambalajlamayı birlikte yaparlar.
Öncesi çocuklukları da aynı sokakta geçer.
Çünkü o tarihler henüz Filistin-İsrail ayrımının olmadığı yıllardır.
Birlikte sinemaya gider, hatta birlikte başkasının bahçesinden portakal çalmanın ‘tadını’ bile yaşarlar.
Sonra bir gün politik iklim değişir, Yahudi ve Filistinli olmak kavramı belirir birden…
İki ayrı kimlik hayatı ortasından böler.
Birinin gittiği sokağa diğeri gitmez olur.
***
İş Yafa’nın bombalanmasına kadar varır.
Arap kökenli Yafalılara ait portakal bahçeleri yavaş yavaş el değiştirir.
Bir kimlik diğerini silmek ister ve başarır da… Sonunda Halillerin portakal bahçeleri yakılır, yerle bir edilir. Filistinli Araplar kenti terk eder.
Peki, yakan kim dersiniz?
Halil’in en yakın arkadaşı!
Böylece Halil Haddad’ın ailesine ait olan portakal bahçesi, Halil’le can ciğer arkadaş olan Yahudi kökenli aileye geçer.
Öyküyü okuduğunuzda burada anlatılanların bize tanıdık geldiğini hissediyorsunuz.
1970’li yıllarda Maraş’ta, Çorum’da olanlar bundan farklı mıydı sanki?
***
Öyküyü ilginç kılan bir başka öge de yıllar sonra Halil’in torunu Leyla’nın dedesinin izini sürmesi oluyor.
Yazar Friedlander öyküyü, yaşanmış bir olay olarak anlatma ustalığı gösteriyor.
Bunun için olsa gerek, arka kapakta yazar için, “yaşadığımız hayatı hikâyeleştirme konusunda doğuştan gelen bir yeteneğe sahip” nitelemesi yapılmış.
***
Kitaptaki bir başka öykü Şiva’yı Yürümek.
Şiva, Yahudi inancında, ölenin ardından yas tutma olarak tarif ediliyor.
Savaşta ölen iki oğlun gerçekten ölüp ölmediklerine ilişkin uzun bir yol hikâyesi öykü.
Bir habercinin, ‘Oğlunuz öldü!’ diye haberi getirince, anne ve kız kardeş yolara düşüyor.
Amaçları en azından emin olmak, ölen oğulların naaşlarını görebilmektir.
Savaşın acımasızlığı burada bile yüzünü gösterir, yolda yasak bölgelerden geçirilmez bu anne ve kız. Başlarına türlü haller gelir.
Üstelik anne yaşlı ve yürüyemeyecek kadar hastadır.
Kol gücüyle yürütülen bir arabada götürülmektedir.
Yedi gün süren bu yolculukta kardeşlerin öldüğü yere güç bela varılır ve gerçekten de iki kardeşin öldüğü ama nereye gömüldüklerinin bilinmediği söylenir kendilerine.
Oğullarını yıllarca beklemiş yaşlı, çaresiz bir anne ve kız kardeş…
Ne denebilir ki! Bu acıyı hangi sözcükler dindirebilir ki…
Savaş bu…
***
Yazar yine yaşanmış bir olaydan yola çıkmış olmalı.
Belki kurgu da olabilir.
Ama bildiğimiz, savaşların getirisi bu. Dolayısıyla ölümler, sakat kalmalar işin doğası gereği.
Başta da söylemiştik, biz hep savaşları politik analizlerin soğuk ve insanı gözetmeyen sözcükleri penceresinden okumaya çalışıyoruz.
Dolayısıyla o ‘analizler’de kardeşlerin ölümü, onların bulunamaması sadece bir ‘ayrıntı’dan ibaret.
Oysa edebiyat için insan ögesi kıymetlidir.
Acılar, vicdan, adalet…
Ha, bir şey daha, bu kitabın da çevirmeni de Nuray Önoğlu.
Söylemeyi unuttum! Soyşekerci, Hamarat kitabı için övgüler sıralarken çevirideki yetkinlikten de söz ediyordu. Dolayısıyla Orta Doğu’daki savaşlara, tarihin soğuk satırlarından değil de edebiyatın insanda bıraktığı izlerden bakmak istiyorsanız bu kitabı okuyun diyorum.
…………………….
1 Harmattan, Gavin Veston, Çeviren: Nuray Önoğlu, roman, Ayrıntı Yayınları, 2012
2 Çöl Fırtınasında Savrulan Hayatlar- Harmattan, Hülya Soyşekerci, eleştiri, edebiyathaber.net, 28 Ağustos 2026
3 Kutsal Topraklarda Hava Satan Adam, Omer Friedlander, Çeviren: Nuray Önoğlu, roman, Livera Yayınları, 2022, 240s.
https://www.gazeteyenigun.com.tr/makale/28636082/salim-cetin/edebiyatin-insani-gozeten-yani
