İnsanlık tarihi boyunca pek çok farklı siyasal akım, inanç örgütlenmesi, ulusal ya da sınıfsal hareket, kendi ütopyasını bir devlet aygıtına dönüştürme hayalini kurmuştur. Bunların bir kısmı hedefine ulaşabilmiş, bir kısmı ise yalnızca birer ütopya olarak kalmıştır. Tarihsel gelişim süreci içerisinde insanlığın inşa ettiği modern veya klasik devlet yapıları doğaya ve insana ne kazandırdı, nasıl bir tahribat üretti? Bu ontolojik soruların yanıtı, kuşkusuz derin araştırmaları ve kapsamlı tartışmaları gerektirir.
Biz ise burada, devlet olgusunun varlığı üzerinden yapısal bir değişimin mümkün olup olmadığını sorgulayacağız.
İnsanlık, varoluşsal kimliğiyle ortaya çıktığından beri güvenliğini ve varlığını bir güç ya da devlet mekanizması üzerinden garanti altına alma ihtiyacı hissetmiştir.
Fakat devletler gerçekten de insanlığı ve doğayı koruyabildi mi, yoksa trajik sorunların bizzat kaynağına mı dönüştü? Günümüzde devletlerin klasik yapısal sorunlarını aşamaması, iç ve dış krizlerin ana sebebini oluşturmaktadır.
Türkiye özgülünde bir analiz yapacak olursak; modern Cumhuriyetin kuruluş paradigması, Türk ulus esaslı ve Sünni inanç merkezli bir anlayışla şekillenmiştir. Bu durum, tarihsel süreçte Kürt meselesindeki çatışmaların ve Alevi toplumunun dışlanmışlık hissinin temel nedenlerinden biri olmuştur.
Öte yandan, Cumhuriyetle yaşıt bir siyasal İslam muhalefeti de varlığını sürdürmüştür. Günümüzde hem ulusalcı akımların hem de siyasal İslam’ın devleti ele geçirme kavgasında nihai bir aşamaya gelmiş bulunuyoruz. Her iki akım da siyasetin alanını daraltmakta, derin bir bunalım ve kaos üretmektedir. İki taraf da devleti kendi kontrolüne almayı hedeflemekte; toplumu adeta “Cami” ile “Kışla” seçenekleri arasına sıkıştırmaktadır. Oysa bu iki anlayış birbirinin gerçek bir alternatifi değil, aksine birbirini besleyen unsurlardır.
Bir taraf “Bayrak inmez”, diğer taraf “Ezan susmaz” söylemiyle toplumda korku iklimi yaratarak kendi nüfuzunu pekiştirme kavgası vermektedir. Oysa bu ülkede halkın ezanla da bayrakla da bir problemi hiçbir zaman olmamıştır.
Devlet, belirli siyasi akımların ideolojik paylaşım sahasına dönüştüğünde o ülkede iç barış sağlanamaz; aksine sürekli bir istikrarsızlık ve kaos üretilir.
Devlet ideolojik bagajlarından arındığı takdirde, toplumdaki inanç ve etnisite tabanlı gerilimler de sona erecektir. Bu tıkanıklığın panzehiri ise “Üçüncü Yol”dur.
Üçüncü yol, Norm Devlet anlayışıdır.
John Locke’un insan zihni üzerinden kavramsallaştırdığı Tabula Rasa (“Boş Levha”) tezini, devlet kuramı üzerinden de okuyabiliriz. Norm devlet, Locke’un tanımladığı boş levha gibidir; önceden belirlenmiş ideolojik kaygıları, dayatmacı bir siyasal ya da inançsal kimliği yoktur. Norm devlet, yurttaşlarını birer “nesne” olarak değil, asli birer “özne” olarak kabul eder. Bu anlayışta devlet halkın efendisi değil, ancak ve ancak hizmetkarıdır.
Kısacası Türkiye’nin bu yapısal krizden kurtulmasının yegâne reçetesi, Norm Devlet ilkesidir. Ülkenin, tüm kesimleri kapsayacak yeni ve demokratik bir toplumsal sözleşmeye acilen ihtiyacı vardır.
7/ 08/2026 İmran Adsay
