Tarih kitapları otoriter rejimleri genellikle baskı araçları, sansür ve ordularıyla anlatır. Ancak bu anlatıda eksik olan, biyopolitik müdahale biçimleridir.
Modern çağda bir toplumu kontrol altına almak için artık demir zincirlere, yüksek duvarlara veya ağır silahlara ihtiyaç yok. En etkili boyunduruk, bireyin sinir sistemine sessizce yerleştirilen biyokimyasal bir eksikliktir. Vitamin yoksunluğu insan iradesini hücresel düzeyde kıran, görünmez bir sofistike kölelik biçimidir.
Siyaset bilimi, yoksul ve kötü beslenen toplumlarda otoriter liderlere olan ilginin arttığını gözlemler. Bunun tek bir insandan başlayıp toplumlara uzanan biyolojik, biyokimyasal iz düşümü vardır. Hasılı, sosyolojik açıdan, kaliteli besine dolayısıyla B12 ve folik asit gibi kritik vitaminlere erişim bir sınıf göstergesidir.
Tiamin yani B1 vitamini eksikliği beyinde frontal korteks işlevlerinde bozulmaya, karar alma ve yürütücü işlevlerde gerilemeye yol açmaktadır. B12 vitamini ve folat yetersizlikleri çocukluk döneminde bilişsel gelişim geriliği ve erişkinlikte dikkat, bellek ve muhakeme sorunlarıyla ilişkilidir. B6 vitamini ise serotonin sentezi üzerinden duygu durum regülasyonunda temel rol oynamaktadır.
Bu bulgular, yetersiz beslenmenin yalnızca fizyolojik değil, doğrudan bilişsel bir yoksullaşma yarattığını göstermektedir.
Demokrasi yalnızca sandıkta değil, sofrada da inşa edilir. Mikrobesin eksiklikleri üzerinden oluşan bilişsel eşitsizlikler, toplumsal kutuplaşma, otoriterleşme ve şiddet eğilimleri için görünmez ama güçlü bir altyapı oluşturmaktadır. Bu nedenle beslenme adaleti, halk sağlığı politikasının ötesinde demokratik bir zorunluluk olarak ele alınmalıdır.
B12 eksikliği çeken alt sınıfların çocukları, bilişsel gelişimde geride kalır. Bir kesim biyolojik olarak zinde ve rasyonelken, diğer kesim kronik bir “zihin sisi” içinde bırakılırsa, barışçıl bir rekabetten değil, ancak biyolojik bir kast sisteminden bahsedilebilir.
B1 vitamin eksikliği, beynin yürütücü işlevlerini (plan yapma, eleştirel düşünme) baskılar. Bunun sosyolojik çıktısı şudur: Muhakeme yeteneği zayıflayan bir halk, karmaşık demokratik çözümler yerine, sloganvari ve “Her şeyi çözeceğini” iddia eden otoriter figürlere daha kolay teslim olur. Yani B vitamin eksikliği, popülizmin biyolojik altyapısını hazırlar.
Barış, sosyolojik bir homeostazi yani denge halidir. B6 vitamini, bu dengenin kimyasal bekçisidir. Toplumun büyük bir kesimi B6 vitamini eksikliği nedeniyle sürekli bir “mikro-agresyon” halindeyse, bu durum trafikteki kavgadan Meclisteki kavgaya kadar her yere sirayet eder.
Barış sadece bir kağıda imza atmak değildir; bireylerin birbirinin varlığına duyduğu biyolojik tahammüldür. Serotonin düzeyi düşük bir toplumda “müzakere kültürü” yeşeremez; sadece “çatışma yönetimi” yapılabilir. Ezcümle: “Vitamin, bir insan hakları meselesidir.” Onca yoksulluk varken barışın toplumsallaşması biyolojik ve biyokimyasal olarak mümkün değildir.
Adaletin biçimleri vardır. ‘Bilişsel adalet’ gözden ırak tutulur nedense. Diyeceğim o ki; okullarda sadece kalori hesabı değil, mikrobesin (vitamin ve mineral) odaklı ücretsiz öğünler sağlanmalıdır. Zengin çocuğunun B12 vitamin takviyesi alıp fakir çocuğunun “zihin sisi” içinde sınava girdiği bir sistemde, fırsat eşitliği sadece kağıt üzerinde kalır.
Sosyal devletin görevi sadece halkın karnını doyurmak, kalori sağlamak değil, halkın nörolojik kapasitesini korumaktır. Karbonhidrat ağırlıklı ucuz beslenme, halkı uysallaştırır ve düşünsel olarak hantallaştırır. Sosyal devlet, nörolojik sağlığı tehdit eden “boş kalorili” gıdalar yerine, beyin sağlığını destekleyen gıdaları (yumurta, baklagil, hayvansal protein) sübvanse etmelidir.
Toplumsal şiddet ve kutuplaşma sadece ideolojik değil, bazen biyokimyasal bir krizdir.
B1 vitamini eksikliği, tarihte bazı toplumsal huzursuzluk ve isyanlarla doğrudan ilişkilendirilmiştir. Sömürge dönemi Güneydoğu Asya pirinç isyanları bunun örneklerinden birisidir. Sömürgeci güçler (İngiltere, Hollanda, Fransa), yerli halkı daha “modern” ve “temiz” görünen beyaz pirince alıştırdılar. Ancak kabuğu soyulan pirinçle beslenen işçi sınıflarında toplumsal bir cinnet hali baş gösterdi. Bunun sosyolojik sonuçları oldu. B1 eksikliği çeken işçi kitleleri, nörolojik olarak daha hırçın ve öfkeli hale geldiler. Ağır çalışma koşulları, vitamin eksikliğinin yarattığı sinirsel yıkımla birleşince; “Rasyonel sendikal hareketlerden ziyade, kontrolsüz ve şiddetli isyanlar patlak verdi.” Bu ayrı bir yazı konusu olacak kadar derin bir tarihsellik.
B1 vitamini eksikliğinin tıbbi adı ‘beriberi’ olup köken olarak Sri Lanka dilinden gelmesi tesadüf değildir. Singalezcede beriberi sözcüğü ‘ileri derecede güçsüzlük’ anlamına gelir; halk söyleyişinde ise ‘Yapamıyorum, yapamıyorum’ diye tarif edilen bir tükeniş halini ifade eder.
Bunun insanlık tarihinde iz düşümü şudur: Bir toplum biyolojik yoksunluk olarak ‘Yapamıyorum’ ile ‘Neden yapamıyorum?’ yani öfke arasındaki çizgide tutulduğunda, bu enerji bireysel çaresizlikten kolektif huzursuzluğa dönüşür.
Modern dünyada bir halkı köleleştirmenin en sofistike yolu, onları zincire vurmak değil; beslenme kalitesini düşürerek onları kendi özgürlüklerini düşünecek enerjiden mahrum bırakmaktır. Dolayısıyla, barış ve demokrasi mücadelesi; sadece meydanlarda değil, kantinlerde, fırınlarda ve tarlalarda, yani tabağımızdaki vitaminlerin adil dağılımında başlar.
Toplumsal şiddetin, kutuplaşmanın ve otoriterleşmenin bir bölümü ideolojik olduğu kadar biyolojiktir. Unutulmamalı ki; bir halkın sinir sistemi ne kadar sağlıklıysa, demokrasisi o kadar dayanıklıdır.
Sağlıkla kalın.
Zincirsiz kölelik: Vitamin yoksunluğu ve itaat – Zeki Gül – Evrensel
