Çocukluğumda yapılan, bende iz bırakmış bir yeni yıl ritüelinden Khal/Khalık Gağan Bayramı bahsedeceğim.
Yeni yıl yaklaştı mı heyecan, merak sarardı beni. (Merak kılık değiştirenler kim diye olurdu.)
Kar kış kıyametin yoğun olduğu günlerin en heyecanlı ve eğlenceli zamanıydı benim için.
Tarihi tam hatırlamıyor olsam da yılbaşına iki üç gün kala “Khalık Gağan Bayramı” yapılırdı.
Mahallenin delikanlılarından üçü kılık değiştirirdi. Biri yaşlı, beyaz sakallı erkek kılığında, giysileri eski püskü, biri genç ve güzel bir kadın, renkli, güzel giysileri olurdu. (Neden bir kadın gezmiyor da kadın kılığına giren erkek geziyor diye sorgulardım.)
Üçüncü ise yeni giysili, duruşuyla genç olduğu anlaşılan yüzü siyah boyalı biri olurdu.
“Khalık/Khal Gağan” ritüelinde; eski püskü giysili, beyaz sakallı, yaşlı erkek; biten yılı, bakımlı, süslü, güzel kadın; dünyayı, genç, güzel giysili, yüzü siyah boyalı erkek ise yeni yılı temsil edermiş. (Yüzün boyanma sebebi gelecek yılın nasıl olacağının bilinmemesindenmiş.)
Gağan grubu mahallede kapı kapı dolaşır, türkü eşliğinde erzak isterlerdi. Eğlenceli olurdu, çoluk çocuk toplanırdık onların etrafına. İstedikleri verilirdi genelde, istedikleri yoksa ne hazırlanmış ise onu alırlardı. En eğlenceli kısmı sanırım bu çekişmeli kısım idi.
Bir nevi tiyatro oyunu sergilenirdi.
“Gağanınız kutlu, haneniz bereketli olsun”. derlerdi. Kapısına gidilen hane mutlu olurdu. Evin kadını bir çıkın hazırlar içinde buğday, bulgur, pirinç, yağ, un, meyve, ceviz, kuru kayısı, kuru üzüm gibi şeyler olurdu.
Bir de kümes hayvanı besleyenlerden; tavuk, horoz, hindi isterlerdi, almadan da gitmezlerdi. Eee, pilav tavuksuz olmaz tabi.
Delikanlılar topladıkları erzaklarla yemek hazırlayıp yerken sazlı sözlü eğlenirlerdi. (O eğlenceyi hiç görmediğimi hatırladım yazarken.)
Gağan’ın bir kaç anlamı olduğu söylenir.
Benim çocukken tanık olduğum Khalık/Khal Gağan ritüeli; erzak toplanması, durumu iyi olmayanlara gıda yardımı yapılması dayanışmayı, pişirilip birlikte yenmesi rızıka verilen önemi, bereketlenmeyi, paylaşmanın değerini sembolize ediyor.
Annelerimiz gelen gençleri; “Bozatlı Hızır yardımcınız ola, cemi cümlemizi koruya, kimseyi darda koymaya, gelecek yıl bolluk bereket getire, Hakk muradınızı vere” şeklinde dualarla uğurlardı. Gündüzden bilinirdi Gağan gezmesinin olacağı. Kadınlar hazırlık yapardı. Herkes evinin içini, kapısının önünü temizlerdi. Çıkın hazırlardı. Bazı evlere gidilmezdi. Onların sevilmediğini düşünürdüm. Meğer durumu iyi olmayanlara, mahçup olmasınlar diye gidilmezmiş.
Eskiden Alevi köylerinde hasat sonunda yeterince ürün alamayanlar için Gağan Bayramı’nda bir heyet oluşturulur, erzak toplama etkinliği yapılır, o yıl çok ürün elde edemeyenlere toplanan erzak pay edilirmiş.
Gağan Bayramı/Karnavalı; eskiyen, biten yılı uğurlama, yeni yılı karşılama, hasatı kutsama, gelecek yılın bolluk, bereket getirmesi, tüm canlıların kutsallığı için yapılmış yüzyıllarca. Günümüzde eskisi kadar yaygın olmasa da Doğu Anadolu’daki Alevi köylerinde Khalık/Khal Gağan ritüeli devam etmekte.
Khalık/Khal Gağan’ın sadece Alevi ritüeli olmadığını ilk görev yerim Van’a atanınca öğrendim.
Bölgedeki Kürtler, Zazalar da Gağan kutluyorlarmış.
Fotoğraf Dorutay Köyü’nde görevimin ilk yılında çekildi. (Aralık 1989)
Yüzyıllardır Dersim bölgesinde Aleviler tarafından kutlanan Gağan Bayramı, farklı toplumlarda çeşitlilik gösterse de temelinde; yardımlaşma ve dayanışma ritüeli olarak halâ Doğu Anadolu bölgemizde sürdürüldüğünü biliyoruz.
HAMİŞ:
“Gağanınız kutlu ola./ Gağana sıma bımbarek bo.”
