Dostluk İyi Bir Yaşamın Anahtarı mı?
Felsefeciler, dostluk, iyilik ve yardımlaşma konularını yüzyıllardır tartışır. Peki bunlar gerçekten iyi bir yaşamın anahtarı mıdır?
Antik çağ filozoflarına göre dostu olmayan ve dostlarıyla yardımlaşmayan bir kişinin iyi bir yaşam sürmesi mümkün değildir. Peki dostluğun ve yardımlaşmanın değeri nedir? Alman filozof Ina Schmidt bu konuda şuna inanır: Dostlar bizi daha iyi insanlar yapar.
“Arkadaşının kim olduğunu söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim.” sözü, halkımızın bu konudaki köklü özdeyişlerinden biridir. İyi arkadaşlar, ahlaki açıdan daha iyi bireyler olmamıza ve hem kendimizle hem de dünyayla barışmamıza yardımcı olur. Ina Schmidt, Auf die Freundschaft (Dostluğa) adlı kitabında bu düşünceyi özellikle vurgular.
Aristoteles’ten Günümüze Dostluk Anlayışı
Bu yaklaşım, dostluğu adaletten bile daha önemli gören Aristoteles’e kadar uzanır. Aristoteles, “Arkadaşlar arasında adalete gerek yoktur.” der.
Felsefeciler iş birliğini, insan varoluşunun temel kavramlarından biri olarak görür. İş birliği; kişisel çıkar, karşılıklı yardımlaşma ve bireyin tek başına yapamayacağı şeyleri birlikte yapma zorunluluğu tarafından şekillenir. Kropotkin gibi düşünürler iş birliğini evrimsel bir faktör olarak ele alırken, Karl Homann iş birliğinin sürdürülebilirliği için teşviklerin ve yaptırımların rolüne dikkat çeker. Richard Sennett ise ortak faaliyetler sonucu ortaya çıkan “biz” duygusuna vurgu yapar ve yardımlaşmayı basit bir iş bölümünden ayırır.
Farklılaşmış Dostluk ve Ortak Dünya Görüşü
Buna karşılık sosyolog Georg Simmel, 20. yüzyılın başlarında arkadaşlarımızla her zaman kişiliğimizin yalnızca belirli yönlerini paylaştığımızı söyler. Belirli ilgi alanları, faaliyetler ya da konuşma konuları üzerinden kurulan bu ilişkilerde, en yakın arkadaş bile özünde bir sır olarak kalır. Bu nedenle Simmel, “farklılaşmış dostluk” kavramını kullanır. Elbette en iyi arkadaşlar yine de yardımlaşırlar.
Ina Schmidt ise arkadaşların daha temel ortak noktalara sahip olduğunu savunur. Ona göre dostlar, “dünyayı görme biçimlerinde ortaklığa” ve “iyiliğin ne olduğu konusunda ortak bir temel anlayışa” sahiptir.
Türk Sinemasında Dostluk ve Dayanışma
Bu duruma Türk sinemasının unutulmaz yapımları güzel bir örnek sunar. Hababam Sınıfı filmini hatırlayalım: Yazarı Rıfat Ilgaz, senaristi Sadık Şendil, yönetmeni Ertem Eğilmez olan bu yapımda; Münir Özkul, Kemal Sunal, Tarık Akan, Halit Akçatepe ve Adile Naşit gibi usta oyuncular yer almıştır. Çöpçüler Kralı ve Kibar Feyzo gibi filmlerde de Şener Şen, Kemal Sunal ve İlyas Salman, benzer bir dünya görüşünü paylaşır.
Bu filmlerin yüzeyinin altında ortak bir tema vardır: Kahramanların çoğu toplumun kenarında yaşar ve zamanla dünyaya bakış açıları birbirine yaklaşır. Avusturyalı filozof Ludwig Wittgenstein’ın ifadesiyle bu bir ruh hâli değil, bir dünya görüşüdür. Ortak mizah anlayışı da bu dünya görüşünü yansıtır.
Dostluk, Mutluluk ve Dayanıklılık
Özetle, dostluk ve yardımlaşma insan hayatını zenginleştirir; bizi daha mutlu ve daha sağlıklı kılar. Özellikle koronavirüs krizi döneminde, gerçekten güvenebileceğimiz dostlara ne kadar ihtiyaç duyduğumuzu daha derinden hissettik. Bir arkadaşla yürüyüş yaparken onun hâlini dinlemek, birbirimizi sakin ve esnek olmaya teşvik etmek insana mutluluk verir.
Bir filozof olarak Aristoteles’in dostluk üzerine düşüncelerini son derece değerli buluyorum. Aristoteles, dostluğu mutluluğa giden bir yol olarak görür. Ona göre dostluk, bir topluluk içinde mutlu ve ahlaki bir yaşam sürmenin temel erdemlerinden biridir. Zengin bir insan, servetini başkalarıyla paylaştığında daha mutlu olur; yoksullukta ya da zor yaşam koşullarında ise sığınılacak yer çoğu zaman dostlardır. Gençler kararlarında destek bulur, yaşlılar ise artık yapamadıkları işlerde dostlarına yaslanır.
Tarihten ve Edebiyattan Dostluk Örnekleri
Sosyolog Siegfried Kracauer, dostluğu “en yakın zihinsel ilişki” olarak tanımlar. Gerçek dostluk, benzer düşüncelerin beslenmesiyle oluşur ve ortak gelişimi gerektirir. İdeallerde, dünya ve insan anlayışında bir uyum şarttır. Dostluk; iyilik ve yardımlaşma ile birlikte, öğrenerek ve paylaşarak şekillenir. Hayatta dostluğu ve yardımlaşmayı sürdürmekten daha değerli ne olabilir?
Goethe ve Schiller’in dostluğu bu niteliktedir. Başlangıçta rakip olan bu iki büyük düşünür, zamanla birbirlerine ilham vermiş ve ortak eserler üretmişlerdir. Schiller öldüğünde Goethe şöyle yazar:
“Bir dostumu ve onunla birlikte varlığımın yarısını kaybettim.”
Benzer bir bağlılığı Can Yücel ile Fakir Baykurt arasında da görürüz. Can Yücel hastalandığında, Fakir Baykurt’un ona yazdığı
“Can, hastalığın yarısını değil, tamamını bana ver”
dizeleri, koşulsuz dostluğun güçlü bir ifadesidir.
Sonuç: Dostluk Bir Hazinedir
Gerçek dostluk ve yardımseverlik bir hazinedir. Zaman, emek ve süreklilik ister. Güven, içten bir gülümseme, açık bir el ve daha iyi olmak için kendini aşma isteği olmadan dostluk sürdürülemez; başkasına iyilik ve yardım edilemez. Çünkü arkadaşlık aranamaz, hayal edilemez, arzu edilemez; arkadaşlık yaşanır. Gerçekten dostlukları pratik olarak sürdürmek için birbiri için olunmalı ve birbirine ilham vermeli, örneğin okuduğu kitaplardan güzel alıntılar ve ilham verici düşüncelerle. Ayrıca telefon görüşmeleri, sevgi dolu mesajlarla, mektuplar ile iletişimde kalmak gerekir. En önemlisi birlikte zaman geçirmektir. Birlikte yemek pişirmek, yürüyüşe çıkmak, konsere gitmek vb. Bağışlayıcılık, cömertlik ve samimiyet gibi erdemleri uygulamak gerekir. Akrabalar, komşulara, dostlara samimi olarak kalbini açmak ve kendini adamak dostlukların ve yardımlaşmaların sürmesi için çok önemlidir.
06.01.2026
Molla Demirel
