İzmir Mizah Festivali, gene bir Vecdi Sayar yapımı olarak ve dokuzuncu kez, 20-23 Aralık günlerinde Selçuk’ta gerçekleşecek.
Birinci gün festivalin açılışı, devamında sergiler olacak.
İkinci ve sonraki günler; Aziz Nesin, Sadri Alışık, Münir Özkul, Çetin Altan, İlhan Selçuk gibi ustalar anılacak, onlarla ilgili oturumlar yapılacak.
Filmler gösterilecek.
Sanat, tiyatro, basın ve edebiyatta mizah, değişik konukların katılımıyla tartışılacak.
22 Aralık günlü Basında Mizah oturumuna; Korcan Karar, Nâzım Alpman ve Lütfü Dağtaş katılacak, ben de yönlendiren olarak bulunacağım.
Şirin ilçe Selçuk’taki bu güzel etkinliğe herkesi bir de ben davet etmiş olayım.
***
Biliyorsunuz, mizah yaşamın gülümseyen yanına; şaka, nükte, fıkra, hiciv, alay gibi ögeler kullanarak odaklanır.
Anadolu’da bunları yerinde ve kararında yapanlara “mukallit insan” denir ve de çok sevilir bu insanlar.
Tabii bu gündelik yaşamın yanında basından sinemaya, televizyondan edebiyata da komik unsurlar var.
Bu yazımda ülkemizde zengin bir geçmişe sahip mizah dergiciliğinin durumuna değinmek istiyorum.
Mizah dergiciliği ta Osmanlıdan başlıyor.
Öncesi de var ama 1860’ta Diyojen’le başlayıp gelen Markopaşa, Akbaba, Gırgır, Hıbır, Leman, Penguen, Dolmuş, Çarşaf, Uykusuz ilk akla gelenlerden…
İrili ufaklı bu dergilerin 1870 yılından günümüze toplam sayısının tahminen 800 civarında olduğunu kaynaklar söylüyor (Birikim, Sayı: 344, L. Cantek, L. Gönenç).
Yani başından beri hayata komik noktadan bakan, hem de var olan iktidara siyasi eleştiri yönelten bu dergiler hep var olagelmiş.
İşin başından beri Gırgır dergisi haricinde mizah dergiciliğinin kârlı bir yatırım olduğu söylenmiyor.
Gene de bu dergiler okunurluk ve tiraj olarak da altın çağı 1970-1990 arasında yaşamış.
Örneğin Gırgır’ın 1975’te 400 binlik satış rakamına ulaştığı biliniyor.
Gene 1923-1975 yılları arasında Yusuf Ziya Ortaç’ın başında olduğu Akbaba dergisi de bu yarışı en uzun yaşayan dergilerden…
Bunda Ortaç’ın devlet katkısı almasındaki ‘başarı’sı etkendir ama bir başka etken de 1950’li yıllarda dergiye Aziz Nesin’in katılması sayılır.
***
Mizah dergilerindeki tiraj durumu hep inişli çıkışlı, sözgelimi Gezi günlerinde satışı artan Penguen 2017’de ne yazık ki kapanma noktasına gelmiş.
Geneline bakıldığında bu dergilerin %10’unun ömrünün bir yıl olduğu görülüyor.
Birkaç örneğe bakalım:
Başında Aziz Nesin’le Sabahattin Ali’in olduğu Markopaşa, 1946-49 yılları arasında seksen sayı çıkabilmiş.
1950’de çıkan Dolmuş iki buçuk yıl yaşamış.
Tef 1960’ta bir yıl, Gırgır 17 yıl, Çarşaf 1975-92 arası 17 sayı.
Limon 1985’te çıkıyor, 91’de kapanıyor.
1970’li yıların ortalarında mizah dergilerini, kârlılıktan olsa gerek, büyük basın kuruluşlarının bünyesinde görüyoruz.
Gırgır ve Fırt dergileri Günaydın gazetesinin, Çarşaf Hürriyet’in, Avni ve Fırfır Sabah’ın, Limon Güneş gazetesinin, Pişmiş Kelle Milliyet’in eki olarak çıkmaya başlıyor.
Sonra tiraj düştükçe bu kuruluşlar da mizah dergilerini ek olarak vermekten geri duruyor.
Satışlardaki gerileme 1990’larda iyice belirgin hal alıyor.
Mizah dünyasının ustalarından arkadaşım Cihan Demirci’ye bunun nedenlerini sordum.
Dijital mecraların çoğalması, internetin yaygınlaşması, televizyon yayınlarında mizah programlarına yer verilmesi gibi etkenleri sıraladı.
Satışlardaki düşüşün gazeteler için de geçerli olduğunu ekledi.
Sadece bunlar mı?
Elbette değil!
İnsanların toplumsal hassasiyetler karşısındaki tutumlarının değişmesi de etkenlerden biri.
Zamanın ruhu gereği etnik, dini ve siyasal inanç değerleri her şeyin önüne geçti.
Bu değerlere şakayla az buçuk dokundurmaya kalksanız kıyamet kopuyor, size mahkemelerin yolu gözüküyor.
Biliyorsunuz geçen aylarda Leman dergisine Hz. Muhammed karikatürü nedeniyle baskın düzenlendi, çizer ve sorumlu müdür içeri alındı.
Baskın düzenleyenlere göre ortada dini değerlere kocaman bir saygısızlık vardı.
Çizer ise dini değerlere saygısızlığın aklından bile geçmeyeceğini söylüyordu.
Dergi çalışanları tutuklandı ama şimdi mahkeme dışardan sürecek gibi.
Neyse ki bu durum uzun sürmedi de ortalık yatıştı.
Aynı şey Charlie Hebdo dergisinin başına, 2015’te, Fransa’da gelmişti.
O baskında derginin on bir çizeri, siyasal İslamcı bir grup tarafından, Hz. Muhammed’e hakaret edildiği iddiasıyla öldürülmüştü.
Bütün bu tepkiler, ayrıca AKP’yle tavan yapan mizaha hoşgörüyle bakmama tavrı bugünlerde her zamankinden daha yoğun yaşanıyor.
Bunun sanatçıda otosansür uygulamasına dönüşmeyeceğinin garantisi olmasa gerektir.
Çünkü sonu mahkemeye kadar gidecek yaratıcılığı çoğu kimsenin göze alamayacağı muhakkaktır.
Bu da sanatçıdaki yaratıcılığın sınırlanması, hayat sahnesindeki absürt unsurları görmemek, basmakalıp işlerin peşinden gitmek anlamına gelir.
Bu her sanatçı için elbette söylenmez/ söylenemez ama gene de bu ihtimali görmezden gelemeyiz.
Bu durumda yaratıcılıktan uzak, renksiz, yukarıda sayılan hassasiyetleri gözeten bir niteliğe dönüşmüş dergiyi okurun tercih etmesinin de bir anlamı olmaz herhalde.
Sıradan ve ruhsuz metinler, hedefini bulmayan, otosansüre uğramış karikatürler…
Sözünü esirgemeyen Levent Kırca’nın televizyonda yaptığı hicivlerin günümüzde binde birini yapabilir misiniz? Ya da Bedri Koraman’ın, Turhan Selçuk’un gazeteye anlam katan karikatürleri bugün çizilebilir mi?
Hiç sanmıyorum!
Cihan arkadaşım anlattı:
Gırgır’ın kapağında kendi karikatürünü gören dönemin cumhurbaşkanı Özal dergiye uğrayıp o karikatürü çizere imzalatıyor.
Bugün olsa herhalde o çizer kendini Silivri’de bulabilirdi.
Hemen belirtelim; mizah dergilerinin kapanmasında tek belirleyici, siyasi tavır değil.
Buna, dergilerin toplumdaki değişimin dinamiklerini doğru kavramamasını da ekleyebiliriz.
Öyle ya her şey değişiyor, buna; espriler, şakalar, hicivdeki bakış da dahil.
O halde dergiler de dilini, espri anlayışını yeni duruma göre değiştirmek zorunda.
Cihan arkadaşıma mizah dergiciliğindeki son durumu da sordum.
Bir iki mizah dergisinin zar zor yayınını sürdürdüğünden, bunlardan en dikkate değer olan Uykusuz’u gençlerin ayakta tutmaya çabaladıklarından söz etti.
Tabii dergilerin eskisi gibi olmamasında dağıtım ve maliyet meselesini de unutmamak gerek.
Buna internet ortamında ücretsiz okumanın insanları para verip almaktan alıkoyduğu gerçeğini de eklemek gerek.
Görüldüğü gibi mizah dergiciliği eski şaşalı günlerini çoktan geride bıraktı.
Peki, şimdi ne olacak?
Doğrusu bilmiyorum!
