Modern zamanın devasa dişlileri arasında ufalanırken, birbirimize bağlanan o kadim damarların kuruduğunu, ruhumuzun ıssız birer adaya dönüştüğünü iliklerimizde hissediyoruz. Sistem, toplumu bir arada tutan o görünmez ama sarsılmaz harcı sinsice kazıyarak bizi sadece yönetilmesi, yönlendirilmesi ve güdülmesi kolay birer yalnız birimlere indirgiyor. Gemisini kurtaran kaptan olma masalıyla kandırılan her birimiz, aslında kendi inşa ettiğimiz o daracık hücrelerin parmaklıkları ardında sabahlıyoruz. Algoritmaların soğuk ve hesapçı bakışları karşısında en savunmasız, en çıplak halimizle kalakalıyor, toplumsal direnişin yerini bireysel kabulleniş alıyor. Bu yapay ıssızlık, insanı kendi özünden koparıp sadece verimlilik üzerinden tanımlanan bir nesneye dönüştürme çabasının ilk adımı olarak karşımızda duruyor.
Ruhumuzdaki yaraları iyileştirmek yerine, bize sorunlarımızın kaynağının dışarıdaki adaletsiz düzen değil, kendi zihnimizdeki eksiklikler olduğu yalanı fısıldanıyor. Kişisel gelişim sloganlarının o pırıltılı ama içi boş vaatleri, adaleti sorgulayan gür sesimizi kendi vicdan azabımızda boğmaya çalışıyor. Başarısızlığı sistemin bir kusuru olarak görmek yerine kendi yetersizliğimizi saymaya başladığımızda, itiraz etme yetimizi yitirip yalnızca kendi içimize küsüyoruz. Empati ve fedakârlık gibi insanı insan kılan en soylu değerler bile, iş dünyasının kar hırsıyla ambalajlanıp birer başarı kriterine, birer teknik araca indirgeniyor. Duygularımızın dahi bir optimizasyon nesnesi haline getirildiği bu düzende, inançlarımız vicdanımızı rahatlatan spiritüel birer hizmete evriliyor.
Geleceğin dünyasında gençlerimiz birer karakter, birer şahsiyet olmak yerine, pazar payı peşinde koşan birer markaya dönüşme yarışı içinde hırpalanıyor. Elon Musk gibi figürlerin peşinden giden kitleler, bilginin ve hakikatin yerine kurnazlığı ve ölçülebilir başarıyı koyarak entelektüel bağışıklığını bütünüyle kaybediyor. Rekabetin bir hayatta kalma savaşına dönüştüğü bu vahşi arenada, başkası için kaygılanma yeteneğimiz olan aynalama nöronlarımız paslanıyor, kolektif bir duyarsızlık sarmalına sürükleniyoruz. Gregory Perelman veya Pepe Mujica gibi gücü, serveti elinin tersiyle itenler ise sistem tarafından ya marjinalleştiriliyor ya da etkisiz birer masal kahramanı gibi yansıtılıyor. Oysa gerçek tehdit, tam da bu samimi ve hesapsız duruşun içinde gizleniyor.
Beynimizin kimyası bile bu amansız yarışın baskısı altında değişim geçirirken, bağ kurma hormonumuz olan oksitosin yerini sürekli bir tetikte olma halini besleyen kortizole bırakıyor. Üretimden dışlanan, sadece tüketici olarak yalnızlaştırılan kitlelerin içindeki o devasa toplumsal boşluk; dijital kumar, haz odaklı bağımlılıklar ve anlık uyuşmalarla doldurulmaya çalışılıyor. İnsanlar asalak olmayı kendi arzularıyla seçiyor sanılsa da, aslında sistem onların haz reseptörlerini rehin alarak bu işlevsizliğe hapsediyor. Anlamın yerini performansın aldığı bu yorgunluk toplumunda, “kendini gerçekleştirme” mottosu insanın kendi kendinin sömürgecisi olduğu bir kırbaç haline geliyor. İyilik yapmak dahi bir vicdan meselesi olmaktan çıkıp, sosyal sermayeyi artırmaya yönelik birer gösteriye dönüşüyor.
Zamanın parçalandığı, bireyin sadece “şimdi”nin dar boğazına hapsedildiği bu çağda, geçmişin mirasını geleceğe taşıma sorumluluğu da buharlaşıp gidiyor. Bir videonun izlenme süresi veya bir yatırımın hızıyla ölçülen bu sığ varoluş, kolektif hafızamızı silerek bizi birer “yığın” haline getiriyor. İnsanın evrimsel ait olma ihtiyacı ise algoritmaların belirlediği, ortak bir ahlak yerine ortak bir nefret etrafında birleşen dijital kabilelerde karşılık buluyor. Bu sahte bütünlük arayışı, toplumsallığı inşa etmekten ziyade kutuplaşmayı büyüterek sistemin güvenlik mekanizmasına hizmet ediyor. Güven ve itimat üzerine kurulu olan o kadim toplumsal ticaret, yerini ahlakın mekanikleştiği akıllı sözleşmelere bırakırken empati kaslarımız günbegün köreliyor.
Eğitim sistemlerimiz, çocuklarımızı toplumsal iş birliğinden koparıp dünyayı bir eleme sahası olarak gören rekabetçi birer Darwinist gibi yetiştiriyor. Güney Kore’den Singapur’a kadar uzanan bu mimetik yarış, genç ruhları intiharın eşiğine kadar sürükleyen bir başarı baskısı yaratıyor. İnsan doğası gereği eyleyen, üreten bir varlık olsa da; sistem onu üretimden kopardığında biyolojik bir depresyonun kucağına itiyor. Kıtlık psikolojisiyle sürekli “yeterince yok” denilerek hırpalanan kitleler, dünyanın kaynaklarının aslında herkese yeteceğini unutarak bireysel biriktirme hırsıyla birbirini çiğniyor. Oysa çözüm, mülkiyet odaklı kapitalist verimlilik masallarından vazgeçip, müşterekleri ve ortak alanları savunmaktan geçiyor.
Robotların ürettiği ve insanın sadece tüketici olarak kaldığı o sözde ütopya, aslında üretim araçlarının mülkiyetini elinde tutan birkaç dev şirketin totaliterliğine hizmet eden bir distopyadır. İnsanın “işçi” vasfını dahi yitirip sistemin sadakasına muhtaç bir asalağa dönüştüğü bu düzende, ekonomik gücü olmayan bireyin siyasal gücü de bütünüyle yok oluyor. Şirketlerin hayatta kalma maaşını tek bir tuşla kesebileceği bu karanlık tablo, demokrasinin sonunu işaret ediyor. Geçmişin hantal ve merkezi planlamacı deneyimleri verimlilik sorunları yaşamış olsa da, bugünün algoritmik imkanları bu teknolojinin toplumun ihtiyaçları için kullanılabilmesinin önünü açıyor. Sorun mülkiyetin ortaklığıyla alakalı olmaktan ziyade, yönetimin şeffaf ve katılımcı olmamasında düğümleniyor.
İnsanlık, atomize olmuş haliyle farkında olmadan kendi üretim bandını ve nüfus geleceğini de kurutuyor. Geleceğe yapılan bir yatırım olan aile ve çocuk gibi uzun vadeli fedakârlıklar, tek kişilik konforuna hapsolmuş birey için mantıksız birer yük olarak kodlanıyor. Doğurganlık oranlarının hızla düşmesiyle sistem kendi iş gücü kaynağını tüketirken, avantajlı azınlık bu çöküşten izole olacak yüksek teknolojili sığınaklar inşa etmeye odaklanıyor. Onlar için geri kalan milyarlarca insan artık bir kaynak değil, kurtulunması gereken birer fazlalıktır. Yaşanan kaos ve radikalleşme, sistemin kilitlenmesinden sızan basıncın bir sonucuyken; bu düğüm ancak toplumsal bağlarını yeniden kuran otonom yapıların filizlenmesiyle çözülebilir.
Artık “emeğin hakkı” gibi eski kavramların ötesine geçip, “insanın varlık hakkı” üzerine kafa yormamız gereken o kritik eşikteyiz. Mülkiyet hırsını söndürecek olan şey, yasaklar koymak yerine, ihtiyaca dayalı erişim garantisini her bir bireye samimiyetle sunabilmektir. Robotların yapamadığı o “kusurlu ama anlamlı” yaratıcılığa, sanata ve felsefeye dönerek insanı sadece tüketici olmaktan kurtarmalıyız. Dev devletlerin gölgesinden çıkıp, kendi gıdasını ve enerjisini üreten, birbirine dijital ama insani ağlarla bağlı “akıllı kabileler” kurmak, hayatta kalmanın tek yolu olarak karşımızda duruyor. Tarihin gösterdiği üzere, insanın biyolojik hayatta kalma dürtüsü ve onurunu koruma azmi, işlevsiz bırakılan milyarlarca ruhun öfkesiyle birleştiğinde en çelikten kaleleri bile sarsacak güçtedir.
18.01.2026
Seyfi Elçiboğa
